شهر مجازی کاشان

مسجد آقا بزرگ

در نواحی مرکزی ایران بسیاری مساجد و مدارس با یکدیگر ترکیب شده اند که از بهترین نمونه هـای  ایـن  ترکیب ها، مسجد و مدرسه آقابزرگ است. این مسجد که یکـی  از زیبـاترین  مـدارس  ایـران  از دوره دوم شیوه اصفهانی است، در معبر اصلی محله آقابزرگ واقع شده و به نام مسجد آقا نیز مشهور بوده است. نام اصلی آن، مسجد و مدرسه حاج محمدتقی و در زمان ساخت مشهور به خانبـان  بـوده  اسـت . محمـدتقی  خانبان، بازرگان کاشانی، بانی این بناست که آن را طی سال های ۱۲۵۰ تا ۱۲۶۰ ق. ساخت و آن را محـل  نماز و تدریس داماد خود ملا مهدی نراقی ملقب به آقابزرگ قرارداد. معمار این بنای شگفت انگیز، اسـتاد  شعبان علی پشت مشهدی بوده است. طبق شواهدی بنای مسجد آقابزرگ بر روی ویرانـه هـای  مسـجدی  قدیمی که براثر زلزله تخریب شده بود، ساخته شده است. بانیان مسجد موقوفاتی را برای مخارج طـلاب  و مرمت مسجد مشخص کرده اند. 

این مسجد دارای کتیبه های تاریخ دار متعددی با خطوط کوفی، ثلـث  و نسـتعلیق  اسـت . نقاشـی هـای  مسجد توسط استاد باقر قمصری به انجام رسیده است. پس از درگذشت آقابزرگ در ۱۲۶۸ ق. تکمیـل  و تزیین بناهای مسجد و مدرسه و احداث شبستان بزرگ مجاور گنبد، به دست حاج ملا محمدعلی فرزنـد  وی که او نیز مجتهدی مرجع بوده به پایان رسیده است. از وجوه تمایز این مسجد می توان بـه  اصـرار در به کاربردن آجر و نشان دادن حجم و تناسبات اصلی بنا اشاره کرد. اهمیت دیگر بنای این مسـجد  در ایـن  است که این بنای باشکوه در دوره ای ساخته شده که معماری ایران دوره انحطاط خود را سپری          مـی کـرده  است. این مسجد از حیث ظرافت و استحکام و تناسب اندازه ها کم نظیر است. 

 وجود گودال باغچه و ایجاد دو راهرو در دو طرف صحن باعـث  شـده  تـا  بهتـرین  و مناسـب تـرین  تناسبات را برای فردی که در حیاط ایستاده ایجاد کند. جدا بودن حجمی بنا و ایجاد سه ارتفـاع  متفـاوت  توسط سردر، رواق های شرقی و غربی و درنهایت گنبد خانه با ارتفاعی کـه  بسـیار  بیشـتر  از حـد  انتظـار  است و درعین حال استفاده از دو بادگیر برای ایجاد تعادل حجمی مجموعه و هم چنین اسـتفاده  از ارتفـاع  منفی گودال باغچه تنوع حجمی بدیعی را به وجود آورده است. معماری مسجد آقابزرگ مطابقت کـاملی  با آب وهوای گرم و خشک کاشان دارد؛ ازجمله این مطابقت ها باز بودن گنبد خانه و ایجاد گودال باغچـه  آن است که به عنوان یکی از نوآوری های این مسجد موردتوجه قرارگرفته است.